“Tàn tật” gần 40 năm nhưng vẫn phải oằn mình gánh toàn bộ hệ thống đường sắt vượt sông Hồng của một Hà Nội đã mở rộng tới 3.300 km2, cầu Long Biên đang dùng dằng trước bài toán “bảo tồn - phát triển”.
“Bài toán” này song hành cùng Hà Nội những năm gần đây, qua hàng loạt câu chuyện liên quan tới mối tương tác hai chiều: quy hoạch giao thông - bảo tồn di sản. Cho dù Thủ tướng Chính phủ đã chính thức yêu cầu hủy phương án di dời cây cầu lịch sử này, việc tìm ra hướng quy hoạch lại hệ thống đường sắt đô thị cũng như khai thác Long Biên ở góc độ “cầu di sản” một cách hợp lý, lại càng khiến người ta... lo lắng hơn. Tâm lý “ăn theo” Theo quy hoạch, tuyến đường sắt đô thị Yên Viên - Ngọc Hồi được thiết kế dựa trên vị trí của chính tuyến đường sắt quốc gia hiện tại: kéo từ Yên Viên qua Long Biên về ga Hà Nội rồi xuống Văn Điển. Điểm khác biệt, thay vì tuyến đường sắt đơn khổ một mét nằm trên mặt đất, đường sắt mới sẽ có khổ đôi rộng 1,435 mét/ đường và được nâng lên cao bằng hệ thống trụ. Bởi vậy, ý tưởng di dời hoặc xây một cây cầu mới “đè” lên Long Biên được đưa ra, khi thiết kế cũ của cầu vốn chỉ dành cho đường sắt đơn. “Rất dễ hiểu khi ngành giao thông muốn chọn phương án này. Đó là cách tận dụng không gian giao thông đã được người Pháp quy hoạch và duy trì từ cách đây hơn 100 năm với những ga Gia Lâm, cầu Long Biên, ga Hàng Cỏ” - KTS Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch và Kiến trúc Hà Nội nhận xét. “Đường sắt đi như vậy sẽ chạy trên phần đất đã ổn định về độ lún trong hơn một thế kỷ, đồng thời hạn chế tối đa việc giải tỏa mặt bằng - vốn luôn là cơn ác mộng với ngành giao thông hiện nay”. Nhưng, chính cách tư duy như vậy đã gây ra phản ứng gay gắt của các chuyên gia quy hoạch cũng như bảo tồn khi câu chuyện cầu Long Biên được đặt ra. Bởi, khác với một Hà Nội rộng chưa đầy 100 km2 thời Pháp thuộc, Hà Nội của năm 2014 đã được mở ra gấp 33 lần, và đòi hỏi những tuyến giao thông đường sắt hoàn toàn khác biệt. Trong khi đó, những gì người Pháp để lại quanh cầu Long Biên lại được coi là di sản đặc trưng của một Hà Nội trong một thời kỳ lịch sử. Rộng hơn, bản thân phương án xây dựng tuyến đường sắt đô thị này cũng đã được nhiều nhà quy hoạch chỉ ra nhược điểm trong việc bảo vệ không gian đô thị lõi. Theo đó, việc vận hành những tuyến đường sắt dài, xuyên qua tâm thành phố là cách làm ngược với yêu cầu giảm tải dân số ở vùng trung tâm để bớt sức ép lên không gian di sản. Bên cạnh việc “hút” lượng hành khách dồn về các điểm ga, hệ thống này còn gây ách tắc nội đô ở những nút giao cắt với đường giao thông bộ. “Ở Paris, người Pháp quy hoạch hệ thống đường sắt chạy vòng quanh thành phố, rồi tiếp đến là sáu tuyến đường sắt “cụt” chạy vào nội đô rồi lại ngược ra. Đó là cách bảo vệ vùng di sản lõi và không tạo ra những đầu mối giao thông quá lớn” - PGS, KTS Nguyễn Quốc Thông, Phó Chủ tịch Hội KTS Việt Nam, cho biết. “Với Hà Nội ở đầu thế kỷ 20, tuyến đường sắt của người Pháp thực chất là luồng đường chạy ở vùng phân cách giữa khu phố Pháp và ngoại vi. Bây giờ, khi Hà Nội phát triển mạnh, việc vẫn coi tuyến đường sắt ấy là trục giao thông chính sẽ không còn phù hợp”. Phải “cắn răng” lựa chọn! “Bài toán” với Long Biên hiện tại là xây một cây cầu đường sắt mới, đồng thời tiếp tục đầu tư để bảo tồn cây cầu lịch sử cũ đã có trên 100 năm tuổi. Có nghĩa hai “gói” kinh phí khổng lồ cần được đầu tư, trong khi Long Biên hiện tại vẫn đang có giá trị sử dụng như tuyến đường sắt duy nhất vượt sông Hồng. Bởi thế, không có gì ngạc nhiên khi ngành giao thông vẫn... luyến tiếc và muốn dựng cầu mới ở vị trí cách Long Biên chỉ 30 mét để dễ nối hai tuyến đường. “Vẫn biết, cầu mới càng gần thì số hộ dân phải di dời càng ít. Bởi thế, câu chuyện ở đây là việc chúng ta có chấp nhận nhìn Long Biên như một cây cầu phục vụ mục đích phát triển không gian văn hóa hay không?”- PGS Nguyễn Hồng Thục đặt câu hỏi.”Nếu xác định được như vậy, Long Biên cần được bảo tồn với nguyên vẹn không gian của nó - chứ không phải là theo kiểu nửa vời”. KTS Thục đã có thời gian dài làm việc với đoàn chuyên gia JICA (Nhật Bản) để xây dựng phương án tư vấn về quy hoạch giao thông Hà Nội, trong đó có trường hợp của cầu Long Biên. Năm 2009, phía JICA đề xuất nên xây một cầu đường sắt mới cho Hà Nội, ở vị trí cách Long Biên 186 mét về thượng nguồn (dự kiến vị trí ban đầu là cách 30 mét). Địa điểm này được coi là tối thiểu để bảo đảm không gây ảnh hưởng tới phố cổ về không gian, cảnh quan lịch sử, tiếng ồn hay vệ sinh môi trường. Tuy nhiên, so với bài toán “phá hay giữ cầu”, việc thuyết phục ngành giao thông chấp nhận bỏ thêm kinh phí để “lùi” cầu mới ra xa Long Biên gần 200 mét sẽ phức tạp hơn rất nhiều. “Chúng ta tiếp cận những di sản ấy cả dưới góc độ văn hóa, cũng như góc độ sử dụng. Và thông thường, do điều kiện hiện tại, mục đích sử dụng vẫn thường được đặt lên trên” - GS Hoàng Đạo Kính (Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia) nhận xét. “Đó là lý do để ngành giao thông suýt nữa được quyền quyết định số phận của Long Biên, trong khi tiếng nói của giới văn hóa chỉ ở hàng thứ yếu”.
Khách tham dự lễ hội Ký ức cầu Long Biên. Thực tế, những kiến trúc Pháp như cầu Long Biên đang ở vào một trường hợp khá đặc biệt: vừa có giá trị về di sản, vừa đang được tận dụng tối đa trong cuộc sống hằng ngày theo những chức năng đã định hình hơn một thế kỷ. Có thể kể tới những điển hình như Nhà hát Lớn Hà Nội, Viện Pasteur, hệ thống biệt thự cổ, hay hàng loạt trụ sở, cơ quan, ban, ngành. Và do đặc thù ấy, rất ít kiến trúc này được xếp vào danh mục di tích văn hóa - lịch sử các cấp. “Bây giờ, giả dụ Long Biên được xếp vào hạng mục di tích, thì việc bảo tồn nó sẽ là một bài toán phức tạp. Cầu xuống cấp và mất đi nhiều nhịp từ năm 1972, cho nên sẽ phải đầu tư lớn để trùng tu” - GS Hoàng Đạo Kính nói. “Và trùng tu xong, việc tìm ra hình thức khai thác để cây cầu này trở thành một không gian di sản đặc biệt của Hà Nội cũng cần tới một kịch bản phải được nghiên cứu lâu dài - chứ không thể chỉ bảo tồn rồi để đó”. Nói như GS Kính, những tranh luận quanh cây cầu Long Biên vừa qua lại là cơ hội để Hà Nội ý thức được giá trị của di sản này, cũng như ý thức về việc Thủ đô vẫn đang thiếu những không gian văn hóa - lịch sử đặc thù. Nhưng, sự lựa chọn ấy cũng đồng nghĩa với những đòi hỏi về một sự đầu tư nghiêm túc, bài bản và một quá trình hợp lý để chuyển đổi chức năng cũng như quan niệm, về cây cầu đang được sử dụng hằng ngày này.
|
0 nhận xét:
Đăng nhận xét